Aktywność społeczna, czyli jak możemy wpłynąć na zmianę społeczną?

321

Stan prawny na 01.01.2017 r.

Istotą każdego państwa demokratycznego są zaangażowani publicznie obywatele. Każdy z nas może się zaangażować w działania na rzecz innych, na zmianę swojego otoczenia.  Zgodnie z definicją PWN aktywność społeczna to „uczestnictwo w działaniach zbiorowych wykraczających poza obowiązki związane z pełnieniem funkcji zawodowych i funkcji w rodzinie, zmierzające do realizacji cenionych wartości społecznych; działalność społeczna charakteryzuje się dobrowolnością i samorzutnością, bezinteresownością materialną i motywacjami altruistycznymi”.

Mamy szereg narzędzi, które możemy wykorzystać, aby wpłynąć na zmianę naszego otoczenia. Jeśli chcemy działać na rzecz innych możemy podjąć się pracy wolontaryjnej, jeśli uważamy, że w naszym otoczeniu nie wszystko działa dobrze możemy wystąpić z inicjatywą lokalną, podjąć działania zmierzające do zmiany prawa miejscowego czy wziąć udział w konsultacjach społecznych.

Jak zostać wolontariuszem?

Wolontariat jest dobrowolną i bezpłatną pracą na rzecz innych osób. Wolontariuszem może zostać każdy bez względu na wiek, płeć, wykształcenie. Podejmując się pracy wolontaryjnej możemy wykorzystać posiadane umiejętności, ale i nabyć nowe, nawiązać nowe znajomości, ciekawie i twórczo spędzić czas, ale także poczuć się potrzebnym działając na rzecz innych.  Pracując wolontaryjnie dajemy cos innym, ale i sami otrzymujemy (czujemy się potrzebni, nie jesteśmy samotni).

Jeśli zdecydujemy się na pracę wolontaryjną warto się zastanowić co chcielibyśmy robić,  jakie są nasze oczekiwania, jakie mamy predyspozycje i doświadczenie. Wolontariat możemy podjąć w instytucji publicznej lub organizacji pozarządowej. Każda z tych placówek powinna mieć opracowane zasady współpracy z wolontariuszami. Jeśli wybierzemy miejsce naszej aktywności to zostanie z nami zawarte porozumienie o współpracy. Jeśli nasze działania mają trwać dłużej niż 30 dni porozumienie powinno być zawarte w formie pisemnej. Instytucja która będzie korzystała z naszej pracy powinna zapoznać nas z prawami i obowiązkami, a także:

  • pokryć koszty podróży służbowych, a także inne koszty ponoszone w ramach wykonywanej przez nas pracy;
  • zgłosić nas do ubezpieczenia zdrowotnego w przypadku gdy takim ubezpieczeniem nie jesteśmy objęci;
  • jeśli angażujemy się na okres krótszy niż 30 dni to także objąć nas ubezpieczeniem od następstw od nieszczęśliwych wypadków, a jeśli wykonujemy pracę poza granicami Polski szczególnie na terenach gdzie trwa wojna, stan klęski żywiołowej to także objąć ubezpieczeniem kosztów leczenia podczas pobytu za granicą.

Gdy podejmujemy działania wolontaryjne na okres dłuższy niż 30 dni wówczas z mocy prawa jesteśmy objęci ubezpieczeniem społecznym z tytułu wypadków przy pracy i chorób zawodowych i organizacja nie ponosi kosztów takiego ubezpieczenia.

 


Podstawa prawna

Ustawa o działalności pożytku i o wolontariacie (Dz.U.2016.239 j.t. ze zm.)

Ustawa o świadczeniach opieki zdrowotnej finansowanych ze środków publicznych (Dz.U. 2015. 581 j.t. ze zm)

 

Na czym polegają konsultacje społeczne?

Konsultacje społeczne to forma dialogu, którą prowadzi urząd (administracja rządowa, samorządowa) z mieszkańcami. Celem jest uzyskanie opinii mieszkańców na temat różnych istotnych kwestii i wypracowanie takich rozwiązań, które uwzględnią potrzeby mieszkańców. Nie jest to tylko poinformowanie mieszkańców o podejmowanych pracach, planowanych zmianach, ale także dowiedzenie się, co myślą na dany temat. To głos doradczy, na podstawie którego to urząd podejmuje ostateczną decyzję. Ostateczne projekty mogą zawierać większość zgłoszonych potrzeb, ale czasem tylko niewielką ich część.

Konsultacje społeczne mogą dotyczyć w zasadzie wszystkiego. Najczęściej z mieszkańcami konsultuje się kwestie dotyczące spraw ważnych dla wspólnoty samorządowej: plany zagospodarowania przestrzennego, nowe inwestycje (modernizacja ulicy, zagospodarowanie skweru), ofertę domów kultury lub plany dotyczące kierunków przyszłego rozwoju miasta w tym dokumenty strategiczne.

Niektóre przepisy narzucają na rząd i samorząd przeprowadzenie konsultacji w danej kwestii.

Rada gminy może utworzyć jednostki konsultacyjne takie jak młodzieżowa rada gminy czy gminna rada seniorów. Rada seniorów ma także charakter doradczy i inicjatywny. Udział w nich daje nam realną szansę wpływania na tworzenie lokalnych polityk.

Konsultacje społeczne często przeprowadzane są w formie spotkań dyskusyjnych lub warsztatów, w trakcie których można wyrazić swoją opinię, poznać potrzeby innych, zadawać pytania urzędnikom i ekspertom, po to, aby ostatecznie wyrobić zdanie na dany temat. Po przeprowadzeniu konsultacji organizatorzy przygotowują i publikują ich podsumowanie. Z niego dowiemy się o przebiegu spotkań, zgłoszonych uwagach i pomysłach, a także wynikach spotkań i ustaleniach.

Warto poświecić swój czas i wziąć udział w organizowanych konsultacjach szczególnie wówczas gdy omawiane są ważne dla nas lub naszego otoczenia kwestie. Nie trzeba być fachowcem w danej dziedzinie, aby mieć wyrobione zdanie i wiedzę praktyczną na konkretny temat. Wiedza, którą posiadamy, jest ważna właśnie dlatego, że jeśli dyskutowana kwestia dotyczy naszego otoczenia, to jesteśmy znawcami tego tematu. Dlatego nasz głos jest ważny dla urzędników i ekspertów, i może wpłynąć na ostateczny kształt przedstawianych propozycji. Udział w konsultacjach daje nam też możliwość zapoznania się ze zdaniem innych, poznania ekspertów, urzędników. Przed spotkaniem konsultacyjnym warto się przygotować: przeczytać informacje na temat konsultowanej propozycji, przemyśleć pytania.

Wiele samorządów na swoich stronach internetowych na bieżąco informuje o prowadzonych konsultacjach (na przykład: http://www.konsultacje.um.warszawa.pl/konsultacje;

http://www.trojmiasto.pl/wiadomosci/konsultacje-spoleczne-t17959.html; http://www.wroclaw.pl/konsultacje-spoleczne). Dlatego warto na bieżąco śledzić strony swojego samorządu, aby aktywnie włączyć się w prowadzone konsultacje.

 


Podstawa prawna:

Ustawa o samorządzie gminnym z 8 marca 1990 r. (Dz.U.2016.446 j.t.)

Ustawa o samorządzie powiatowym z 5 czerwca 1998 r. (Dz.U.2016.814 j.t.)

Ustawa o samorządzie województwa z 5 czerwca 1998 r. (Dz.U. 2016.486 j.t. ze zm)

Ustawa o działalności pożytku publicznego i wolontariacie z 24 kwietnia 2003 r. (Dz.U. 2016.239 j.t. ze zm)

 

Jak przeprowadzić referendum lokalne?

Referendum polega na udzieleniu na urzędowej karcie do głosowania pozytywnej lub negatywnej odpowiedzi na postawione pytanie/pytania lub dokonania wyboru pomiędzy zaproponowanymi wariantami.

Referendum lokalne może dotyczyć:

  • odwołania jednostek samorządu terytorialnego pochodzących z wyborów czyli rady gminy (miasta), powiatu, sejmiku wojewódzkiego, wójta/burmistrza, prezydenta;
  • samoopodatkowania się mieszkańców na cele publiczne;
  • utworzenia, połączenia, podziału i zniesienia gminy oraz ustalenia granic gminy;
  • istotnych spraw dotyczących wspólnoty samorządowej w zakresie kompetencji organów samorządowych (wyjątkiem są sprawy indywidualne mieszkańców, sprawy wymagające wieloetapowych procedur, sprawy o charakterze ponadlokalnym czy dotyczące wewnętrznej organizacji organów gminy i ich funkcjonowania).

Z inicjatywą przeprowadzenia referendum może wystąpić rada gminy lub 10% mieszkańców gminy.

UWAGA! W przypadku odwołania wójta/burmistrza/prezydenta miasta mogą wystąpić jedynie mieszkańcy, ale nie wcześniej niż po upływie 10 miesięcy od dnia wyboru lub od ostatniego referendum i nie później niż na 8 miesięcy przed upływem kadencji.

Jeśli chcemy wystąpić z inicjatywą przeprowadzenia referendum musimy:

  • utworzyć grupę inicjatywną składającą się co najmniej z 5 mieszkańców gminy. A jeśli przedmiotem referendum ma być utworzenie, połączenie, podział czy zniesienie gminy lub ustalenie jej granic to grupa inicjatywna musi liczyć co najmniej 15 mieszkańców;
  • powiadomić wójta/burmistrza/prezydenta miasta, że zamierzamy wystąpić z inicjatywą przeprowadzenia referendum wraz z informacją czego ma dotyczyć oraz ze składem grupy inicjatywnej (nazwiska, imiona, adresy zamieszkania, numery PESEL;
  • opublikować na własny koszt informację o przedmiocie zamierzonego referendum w sposób zwyczajowo przyjęty w danej gminie, podając pytanie/pytania bądź warianty proponowane do wyboru. Jeśli przedmiotem referendum ma być samoopodatkowanie to powinniśmy podać cel i zasady, a jeśli referendum ma dotyczyć odwołania organu gminy to uzasadnienie;
  • zebrać wymaganą liczbę podpisów mieszkańców samorządu popierających przeprowadzenie referendum.

Po zebraniu podpisów wyborców, wniosek o przeprowadzenie referendum składamy  wójtowi/burmistrzowi/prezydentowi miasta, który niezwłocznie potwierdza otrzymanie wniosku i przekazuje go przewodniczącemu rady gminy. Rada gminy w formie uchwały opublikuje informację o przeprowadzeniu referendum.

Jeśli referendum ma dotyczyć odwołania organów gminy to wniosek składamy komisarzowi wyborczemu.


Podstawa prawna:

Konstytucja Rzeczpospolitej Polski z dnia 2 kwietnia 1997 r. (Dz.U.1997.78.483 ze zm.)

Ustawa o referendum lokalnym z dnia 15 września 2000 r. (Dz.U.2016.400 j.t.)

 

W jakich sprawach może zostać przeprowadzone referendum ogólnokrajowe?

Referendum ogólnokrajowe może być przeprowadzone jedynie w sprawach o szczególnym znaczeniu dla państwa  czyli w sprawach związanych z regulacjami konstytucyjnymi, kwestiami ustrojowymi, zgody na ratyfikację umowy przekazującej w niektórych sprawach kompetencje organów władzy państwowej organizacji lub organowi międzynarodowemu.

Referendum ma prawo zarządzić Sejm, Prezydent RP za zgodą senatu. Obywatele mogą wystąpić z inicjatywą ogłoszenia referendum, pod warunkiem, że wniosek nie będzie dotyczył kwestii związanej z wydatkami i dochodami (w szczególności podatków), obronności państwa, amnestii i uzyska poparcie 500 000 osób.

 


Podstawa prawna:

Konstytucja Rzeczpospolitej Polski z dnia 2 kwietnia 1997 r. (Dz.U.1997.78.483 ze zm.)

Ustawa o referendum ogólnokrajowym  z dnia 14 marca 2003 r. (Dz.U.2015.318 j.t.)

 

Jak zmienić prawo miejscowe czyli kto może wystąpić z inicjatywą uchwałodawczą?

Wiele spraw ważnych dla mieszkańców regulowanych jest na poziomie samorządu np. komu i na jakich zasadach wynajmowane są mieszkania komunalne.

Jeśli chcemy zmienić przepisy prawa miejscowego musimy sięgnąć do statutu naszej gminy/powiatu, aby sprawdzić  kto ma prawo do wystąpienia z inicjatywą uchwałodawczą. Ponieważ tylko część gmin daje takie prawo swoim mieszkańcom określając minimalną grupę inicjatywną np. w Gdyni, aby zmienić uchwałę wystarczy inicjatywa 500 mieszkańców, ale w Warszawie już 15 000. Jeśli władze naszej gminy nie dają nam jako mieszkańcom możliwości bezpośredniego wpływania na zmiany lokalnych przepisów poprzez inicjatywę uchwałodawczą to możemy z naszym projektem zwrócić się o poparcie bezpośrednio do radnych, komisji czy klubu.

W niektórych kwestiach samorząd podejmuje uchwałę dotyczącą indywidualnej sprawy mieszkańca np. odmowa zakwalifikowania na listę osób oczekujących na przyznanie mieszkania. Jeśli władze gminy podejmą niekorzystną dla nas uchwałę – naruszającą nasz interes prawny lub uprawnienie to możemy ją zaskarżyć wzywając gminę do usunięcia naruszenia w trybie art. 101 ustawy o samorządzie gminnym. Jeśli mimo tego wezwania niekorzystna uchwała nie zostanie zmieniona możemy złożyć skargę do wojewódzkiego sądu administracyjnego. Termin na złożenie skargi do sądu administracyjnego to 30 dni od dnia otrzymania odpowiedzi organu samorządu na wezwanie lub 60 dni gdy dany organ nie udzielił odpowiedzi to nasze wezwanie. Musimy jednak pamiętać, że Sąd nie stwierdzi nieważności uchwały jeśli upłynął rok od jej podjęcia, chyba, że uchwała ta jest aktem prawa miejscowego.

 


Podstawa prawna

Ustawa o samorządzie gminnym z dnia 8 marca 1990 r (Dz.U.2016.446 j.t.)

 

Jak zmienić ustawę?

Z inicjatywą zmiany ustawy może wystąpić: Rada Ministrów, Senat, Prezydent RP, komisje sejmowe, grupa co najmniej 15 posłów. Z inicjatywą zmiany ustawy budżetowej oraz ustaw bezpośrednio wyznaczających sytuację finansów publicznych może wystąpić jedynie Rada Ministrów, a w przypadku ustawy zmieniającej Konstytucję grupa przynajmniej 92 posłów, Senat lub Prezydent RP.

Prawo przewiduje też możliwość bezpośredniego wpływania na tworzone prawo przez obywateli, ma to formę obywatelskiej inicjatywy ustawodawczej. Niestety, przepisy dotyczące obywatelskich projektów ustaw zawieszają obywatelom poprzeczkę dość wysoko.

Jeśli chcemy zmienić ustawę to:

  • powinniśmy utworzyć komitet inicjatywy ustawodawczej składający się  co najmniej z 15 osób (każdy z członków komitetu powinien złożyć oświadczenie o przystąpieniu do komitetu);
  • sporządzić projekt zmiany ustawy i zebrać 1 000 podpisów go popierających;
  • zawiadomić Marszałka Sejmu o utworzeniu komitetu, Marszałek Sejmu w terminie 14 dni ma obowiązek wydania postanowienia o przyjęciu zawiadomienia;
  • po otrzymaniu zawiadomienia komitet musi zamieścić w dzienniku o charakterze ogólnopolskim ogłoszenie zawierające informację, że komitet nabył osobowość prawną, gdzie jest jego siedziba (adres) oraz gdzie można zapoznać się z projektem ustawy. Od tego momentu nie możemy już zmienić naszego projektu, ale możemy już prowadzić kampanię informacyjną na jego temat i zbierać podpisy od osób, które go popierają;
  • musimy w ciągu 3 miesięcy zebrać minimum 100 000 podpisów.

Po zebraniu wymaganej liczby podpisów pełnomocnik komitetu składa projekt do Marszałka Sejmu wraz z wykazem osób, które go popierają. W ciągu 3 miesięcy powinno się odbyć jego pierwsze czytanie na posiedzeniu Sejmu.

Niestety musimy mieć świadomość, posłowie mogą projekt, w który włożyliśmy tyle pracy i tak wyrzucić do kosza, odrzucając go w pierwszym czytaniu.

 


Podstawa prawna:

Konstytucja Rzeczpospolitej Polski (Dz.U.1997.78.483) art. 118, 221, 235

Ustawa o wykonywaniu inicjatywy ustawodawczej przez obywateli z dnia 24 czerwca 1999 r (Dz.U.1999.62.688  ze zm.)